ترجمه و الگوی تجارت منصفانه
عرفان مجیب
مترجم
ابتدا اعتراض مان به این بود که وقتی ھنوز این ھمه اثر ترجمه نشده وجود دارد چرا مترجمان و ناشران به یکباره
سراغ یک اثر خاص میروند. مگر نه این است که چنین ھجومی منافع ھمه طرفھا را به مخاطره میاندازد؟
اعتراض مان به این بود که چرا مترجمان یک کتاب را آنقدر ترجمه میکنند که آنھا که دیرتر رسیدهاند برای انتخاب
عنوانی منحصربه فرد به پرپوچنویسی میافتند. بعدھا شستمان خبردار شد که بسیاری از این ترجمهھا، در اصل،
نسخهای از ترجمهھای قبلی ھستند که دستخوش جرح و تعدیلی جزئی شدهاند. کمی بعد با مترجمان جوانی
آشنا شدیم که تنھا راه توجیه کارنامه پر و پیمان شان این بود که برای قلمشان سرعت نور و برای شبانه روزشان
بلندای چند ھفته فرض کنیم. قضیه به اینجا ختم نشد؛ ھنوز دیری نگذشته بود که خبردار شدیم بعضی از این
«مترجمان» عافیتطلب حتی زحمت عوض کردن جملهھا را ھم به خودشان نمیدھند و عین ترجمه مترجمان
بختبرگشته اصلی را بازنشر میدھند. قھرمان این عرصه «نابغه»ی پانزده سالهای بود که عنقریب از حیث تکثر
ترجمهھا گوی سبقت را از بسیاری از پیشکسوتان این عرصه خواھد ربود، اما تیر خلاص انگار زمانی به قلبمان
اصابت کرد که در خبرھا خواندیم که ناشری در نمایشگاه کتاب امسال جلوی چشم ھمگان برای نوشتن نام فرزندان
دلبند ملت بهعنوان مترجم کتابھایش اعلان رسمی داده است. با اینکه ھنوز از کیفیت مرحله بعدی این سیرک خبر
نداریم، از روند موجود میتوان حدس زد که احتمالاً در آینده در میادین شھر مترجمان را به صلابه بکشند و از
رونویسھای جوان بخواھند روی تن عریان شان ته سیگارھایی خاموش کنند که با کاغذ ترجمهھایشان پیچیدهاند.
نقطه روشن ماجرا اینجاست که ظاھراً وقتی پای حقوق مؤلف (در قیاس با حقوق مترجم) به میان میآید وضع به
این تیرگی نیست. ھمین چند روز پیش در خبرھا خواندیم که دادگاھی در پی شکایت اردلان سرفراز از سه خواننده
نامی به خاطر استفاده بدون اجازه از ترانهھایش احکام شدیدی صادر کرده است. پس چرا قانون در دفاع از
مترجمان چنین جدیتی بروز نمیدھد؟ پاسخ را شاید بتوان در این حقیقت دردناک جستوجو کرد، که به سبب خلأ
قانونی موجود، خود مترجمھا سالھاست به طریق اولی در مظان اتھام نبود پایبندی به حقوق مؤلفین ھستند. اما
چاره رفع این نابسامانی چیست؟ شاید بر کمتر کسی پوشیده باشد که سرراستترین چاره اجرای قانون کپیرایت

جھانی و پیوستن به کنوانسیون برن برای حمایت از آثار ادبی و ھنری است. اما با قدری واقعبینی متوجه میشویم
که چنین رؤیایی تا محقق شدن موانع زیادی بر سر راه دارد؛ موانعی از تطابق نداشتن قیمتھای جھانی با
قیمتھای داخلی تا مشکل ممیزی و بلاتکلیفیای که تصویب چنین قانونی برای انبوه کتابھای موجود به وجود
میآورد. اما تا رسیدن لحظه موعود پیوستن به قطار جھانی کپی رایت میشود با اقداماتی داوطلبانه اوضاع را تا
حدی سامان دھند و از بیعملی و دست روی دست گذاشتن دوری کرد.
در جھان امروز خریداران محصولاتی که برچسب تجارت منصفانه دارند با علم به اینکه تولیدکنندگان تحت استثمار
قرار نگرفتهاند حتی حاضرند برای محصول بھای بیشتری ھم پرداخت کنند. این به نظر تنھا الگویی است که
میتواند پیش از اصلاحات قانونی لازم حداقل بخشی از مترجمان را از مھلکه موجود نجات داده و اعتبار خدشهدار
شده بازار ترجمه ایران در عرصهھای بینالمللی را جبران کند.
عملی کردن الگوی تجارت منصفانه در ترجمه مستلزم تشکیل باشگاه یا انجمنی است که اعضای آن به اصول و
قواعد خاصی پایبندند و خوانندگان ھم آنھا را به رعایت کردن این قواعد میشناسند. اصل نخست برای اعضای این
انجمن تلاش برای مذاکره داوطلبانه با نویسندگان بر سر انتقال حقوق معنوی است. براساس تجارب شخصی خود و
ھمکارانم میتوانم به جرأت ادعا کنم که با تشریح صادقانه اوضاع ویژه بازار ایران (شمارگان و قیمت تمام شده و
خلأ قانونی) در بسیاری از موارد نویسنده ھا به صلح کردن بر سر حقوق معنوی اثرشان برای ترجمه فارسی رضایت
میدھند. در واقع بیشتر اوقات عصبانیت نویسندگان خارجی به این سبب است که مترجمھای ایرانی حتی یک
اطلاع ساده درباره ترجمهشان و چند نسخه از کتاب را ھم از آنھا دریغ میکنند. عضویت در چنین انجمنی این امکان
را در اختیار مترجمان قرار میدھد که از تجارب موفق ھمکارانشان درباره مذاکره حقوق مؤلف استفاده کنند و به
مرور زمان ضریب موفقیت را در مذاکرات بالاتر ببرند. کارکرد ثانویه این انجمن اطلاعرسانی درباره پروژهھای در دست
ترجمه اعضاست که نھایتاً مترجمان عضو را در برابر «موازیکاری» محافظت میکنند. تشکیل چنین انجمنی که
میتواند به سادگی تأسیس یک وب سایت با امکان عضویت کاربران باشد فارغ از کارکردھای درونسازمانی خود به
خوانندگان نیز فرصت شناسایی ترجمهھای منصفانه را میدھد و ناشران درستکار را نیز ترغیب به ھمکاری با اعضا
میکند.

مطلبی از عرفان مجیب در روزنامه ایران

برای دیدن مطلب اصلی اینجا کلیک کنید.

2 دیدگاه در ترجمه و الگوی تجارت منصفانه
  1. محمد رضی زاده 20 سپتامبر 2014 در 11:24 پاسخ

    مطلب خوبی بود !!


[بالا]

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *